1/10/2006 - TDK Sıkça Sorulan Sorular
“Aforizm” ne anlama gelmektedir?
Fransızcadan dilimize giren “aforizm” sözü, “özlü söz, özdeyiş” anlamını taşımaktadır.
“Aktuaryal”in anlamı nedir?
“Aktuaryel” kelimesi, “sigorta risklerine ve istatistiklere dayanan” anlamını taşımaktadır.
“Aşırma” ne demektir, “hırsızlık” sözü “aşırma” sözünü de kapsar mı?
“Aşırma”
sözü Güncel Türkçe Sözlük’te; “1. Aşırmak işi. 2. (edebiyat)
Başkalarının yazılarından bölümler, mısralar alıp kendisininmiş gibi
gösterme veya başkalarının konularını benimseyip değişik biçimde
anlatma, intihal. 3. (sıfat) Aşırılmış. 4. Yapı çatılarında uzun
mertek, aşık. 5. (isim, halk ağzında) Küçük kazan, kova, bakraç.”
anlamlarını taşımaktadır. “Aşırmak” ise; “1. Yüksek veya geçilmesi güç
bir yerin üstünden öte yanına geçirmek. 2. argo Çalıp götürmek. 3.
Tehlike içinde bulunan bir şeyi acele kaçırmak. 4. (edebiyat)
Başkasının eserinden parçalar alıp kendisininmiş gibi göstermek.”
anlamlarındadır. Görüldüğü üzere, Güncel Türkçe Sözlük’te “aşırma”;
“aşırmak işi” olarak tanımlanmıştır. “Aşırmak” sözünün ikinci anlamı
da “çalıp götürmek” olarak verilmiştir. “hırsızlık” sözünün de Güncel
Türkçe Sözlük’te, “çalma, arakçılık” olarak tanımlandığı düşünülürse,
“aşırma” sözünün “hırsızlık” anlamını da içinde barındırdığı
görülecektir.
“Atay”ın anlamı nedir, Türkçe bir söz müdür?
“Atay” sözü ise “herkesçe bilinen, tanınmış, ünlü” anlamında Türkçe bir sözdür.
“Azam” sözü ne demektir?
“Azam” sözü, Arapça bir söz olup “büyük” anlamını taşımaktadır.
“Andil” sözü ne demektir?
Türkçe olan “andil” sözü, “1. Ölüden kalan eşya, sahipsiz kalan eşya, soyka (I). 2. Sümüklü.” anlamlarını taşımaktadır.
“Birikimli kişi” sözü ne demektir?
“Birikimli
kişi” sözü, “birikimi olan kimse” yani “gözlemler, deneyler sonucu elde
edilmiş şeylerin bütününe sahip olan kimse” anlamındadır.
“Buyurun” sözü sözlüğünüzde neden yok?
“Buyurun”
sözü, “buyurmak” fiilinin ikinci çokluk kişi ekini almış biçimidir.
Sözlüklerde fiillerin ek almış biçimlerinin bulunması uluslararası
sözlük bilimi kurallarına uymamaktadır. Bu nedenle Güncel Türkçe
Sözlük’te “buyurun” sözüne yer verilmemiştir.
“Çarmıh” sözünün kelime anlamı nedir?
“Kim
500 Milyar İster?” yarışma programında Farsça “dört” anlamındaki “çar”
ve yine Farsça “çivi” anlamındaki “mıh” sözlerinden oluşmuş olan
“çarmıh” sözünün kelime anlamı sorulduğu için “dört çivi” cevabı
doğrudur.
“Dolayım” sözü ne anlama gelmektedir?
“Dolayım” sözü, “bilgi ve düşüncenin ilerleyişine dayanak olan ara duraklar” anlamını taşımaktadır.
“Erkek hemşire” kullanımı doğru mudur?
“Hemşire”
sözü, “meslekî eğitim almış, hekimle iş birliği yaparak hastaya bakan
sağlık çalışanı.” anlamındadır. “Erkek hemşire” sözünün kullanılmasında
bir sakınca bulunmamaktadır.
“Evrak” sözünün anlamı nedir?
“Evrak, “1. Kâğıt yaprakları, kitap sayfaları. 2. Yazılmış kitaplar, mektuplar veya yazılar.” anlamındadır.
“Fendi” sözü ne demektir?
“Düzen,
hile” anlamındaki sözün yalın biçimi “fent”tir. Güncel Türkçe Sözlük’te
bu biçimiyle bulunmaktadır. Söz ünlü ile başlayan bir ek aldığında
“fendi, fendine” biçimlerine dönüşür.
“Girişimsel” sözü ne anlama gelmektedir?
İngilizce
tıp terimi olan “invazif” sözünün Türkçe karşılığı olan “girişimsel”
sözü; “kapalı olan damarları özellikle kalp damarlarını açmak, sten
takmak vb. tedavilerde iğne ile yapılan işlem biçimi” ve sıfat olarak
da “girişimle ilgili” anlamlarını taşımaktadır.
“İhtiyar heyeti”ndeki “ihtiyar sözü yaşlı anlamıyla mı kullanılıyor?
“Köy
tüzel kişiliğinde, muhtar başkanlığında görev yapan kişilerden oluşan
yetkili organ” anlamındaki “ihtiyar heyeti” sözündeki Arapça “ihtiyar”
sözü “seçme” anlamındadır.
“İkrazat” sözü ne anlama gelmektedir?
Arapça
olan “ikrazat” sözü, “ikraz”ın çoğuludur. “İkraz” ise Güncel Türkçe
Sözlük’te; “borç veya ödünç verme” biçiminde tanımlanmıştır. Okyanus
Ansiklopedik Sözlük’te de “ikraz”; “ödünç (borç) verme; vadesinde iade
etmek ve faiz getirmek üzere, çoğunlukla şahıs veya maddî teminat
karşılığında ödünç para verme” olarak tanımlanmıştır.
“Jimnastik” biçimi mi , “cimnastik” biçimi mi doğru?
Dilimizde
yaygın yanlış olarak kullanılan sözlerin bazılarına Güncel Türkçe
Sözlük’te yer verilmiştir. Bu sözlerin yanlış yazımını bakınız
ibaresiyle doğrusuna göndermekteyiz. Sözün tanımı, yazımı doğru olan
maddede verilmektedir. Örneğin; yaygın yanlışlardan biri olan
“sarmısak” sözü, Güncel Türkçe Sözlük’te “bakınız sarımsak” ibaresiyle
yer almıştır. Tanım da “sarımsak” sözünde verilmiştir. Aynı kural,
yazılışı ve telâffuzu “cimnastik” olarak yanlış bilinen söz için de
geçerlidir. Sözlük’te yaygın yanlış olarak bilinen “cimnastik” sözünü
arayan kişileri, “bakınız jimnastik” diyerek doğru olan maddeye
yöneltiyoruz. Bu yöntem, sözleri ararken yanlış yazanlara sözlerin
doğru biçimlerini göstermek için benimsenmiştir. Sözün doğru yazılışı
“jimnastik”tir.
“Kabzımal” veya “komisyoncu” sözlerinin yerine ne kullanılabilir?
Güncel
Türkçe Sözlük Çalışma Grubu “kabzımal” veya “komisyoncu” olarak
kullanılan kavramlar için “sebze meyve toptancısı” tabirini önermiştir.
“Ke” veya “ka” hangisi doğru?
“K” harfinin okunuşu alfabedeki diğer harfler gibi “ke” biçimindedir.
“Kunt” ne demektir?
“Kunt”
sözü; Farsça bir söz olup “ağır, kalın, dayanıklı ve sağlam” anlamını
taşımaktadır. Ayrıca bazı yörelerimizde “1. Yuvarlanmış hamur bezesi.
2. Tepelikli, gagasının üstü güllü, ayakları çakşırlı büyük bir çeşit
güvercin. 3. Beyaz, sık taneli bir çeşit üzüm.” anlamlarında
kullanılmaktadır.
“Lâkaplaşmak” diye bir söz kullanılabilir mi?
Türkçede “lâkaplaşmak” biçiminde bir kullanım bulunmamaktadır.
“Liboş” sözü “li+boş” biçiminde bitişik bir söz müdür?
“Fatma”
adının halk arasında “Fatoş” biçiminde kullanılması gibi “liboş” sözü
de, “serbest ekonomiden yana olan kimse” anlamındaki “liberal” sözünün
halk arasında kullanılan bir biçimidir.
“Loğusa” mı, “lohusa” mı? 2000 baskılı İmlâ Kılavuzu ile Güncel Türkçe Sözlük’te farklı yazımlar var.
“Loğusa”
sözünün doğru kullanımı Güncel Türkçe Sözlük Çalışma Grubunca
“lohusa”olarak belirlenmiştir. Her hafta güncellenen ve bu nedenle de
adı Güncel Türkçe Sözlük olarak konulmuş olan sözlüğümüzde bu biçime
yer verilmiştir. İmlâ Kılavuzu’nun yeni baskısında da bu söz “lohusa”
olarak yer alacaktır.
“Lümpen” ne demektir?
Lümpen kelimesi:
“1. Marksçılık akımına göre toplumsal sınıf bilinci olmayan. 2.
Entelektüel olmayan.” anlamlarını taşımaktadır. Güncel Türkçe Sözlük’te
de bulunmaktadır.
“Merdut” sözünün anlamı nedir?
“Merdut”
sözü, Arapça bir söz olup; “1. Kovulmuş, dışarı atılmış, reddolunmuş.
2. Kabul edilmeyen, hoş görülmeyen, geri çevrilmiş. 3. (Delil, söz, vb.
hakkında) Çürütülmüş. 4. Allah’ın rahmetinden uzak düşmüş,
lânetlenmiş.” anlamlarındadır.
“Müstekbir” ne demektir?
Arapça olan “müstekbir” sözü, “kibirlenen, kendini büyük gören, büyüklenen” anlamlarını taşımaktadır.
“Nezdinde” mi “nezrinde” mi sözü “yanında” anlamını taşımaktadır?
“Nezdinde” sözü, “yanında, huzurunda, gözetiminde” anlamlarını, “nezrinde” sözü ise “adağında” anlamını taşımaktadır.
“Perküsyon”sözü Güncel Türkçe Sözlük’te bulunamadı.
“Perküsyon” sözü “vurma çalgılar grubu” anlamıyla Güncel Türkçe Sözlük’e eklenmiştir.
“Rüküş” ne demektir?
“Rüküş” sözü, “gülünç bir biçimde giyinip süslenen (kadın)” anlamına gelmektedir.
“Sahne almak” kullanımı doğru bir kullanım mıdır?
Türkçede
“sahne” ve “almak” sözleri yeni bir birleşik fiil oluşturarak “1.
Şarkı söylemek ve gösteri yapmak amacıyla gerekli düzenlemeleri yapmak.
2. Sırası gelip sahneye çıkmak.” anlamlarıyla “sahne almak” biçiminde
kullanılmaktadır. Bu söz standart Türkçenin söz varlığını içeren Güncel
Türkçe Sözlük’te de bulunmaktadır.
Sözlüğünüzde kelimelerin kökenine, gramerdeki yerine, örnek cümlelerine, ilgili deyim ve atasözlerine neden yer vermiyorsunuz?
Genel
Ağ’da kullanıma sunduğumuz Güncel Türkçe Sözlük’te sözlerin söylenişi
yazılı olarak gösterilmekte, alıntı sözlerin orijinal biçimleri ve
çevriyazıları (transkripsiyon) da verilmektedir. Sözlerin gramerdeki
türü ve anlamları verildikten sonra, sözün içinde geçtiği örnek
cümleler de gösterilmektedir. Aranan söz ile ilgili deyim ve atasözü
varsa bunlar da aynı sayfada yer almakta ve bir tıklamayla
ulaşılmaktadır. Yine aranan sözün içinde yer aldığı birleşik sözler de
aynı sayfada gösterilmekte, bir tıklamayla bu sözlere de
ulaşılabilmektedir. Örnek olarak doğu kökenli bir söz olan “avize”
sözüne veya batı kökenli “barfiks” sözüne ve benzeri sözlere bakarsanız
bütün bu bilgilerin yer aldığını göreceksiniz.
“Talimat” sözü tekil midir, çoğul mudur?
“Talimat”
sözü, Arapçada “talim” sözünün çokluk biçimidir. Tıpkı Arapçada “velet”
sözünün çokluk biçimi olan “evlât” sözünün Türkçede teklik olarak
kullanılması gibi “talimat” sözü de teklik biçimiyle galat olarak
kullanılmaktadır.
“Tenfiz” ne anlama gelmektedir?
Arapça bir söz olan “tenfiz”; “hükmünü yürütme” anlamını taşımaktadır.
“Teokrat” sözü ne demektir?
Fransızca bir söz olan “teokrat” sözü, “teokrasiye dayanan iktidar sahibi kimse” anlamındadır.
“TÜFE” ve “TEFE” kısaltmalarının açılımları ve anlamları nedir?
“Tüketici
Fiyat Endeksi”nin kısaltması olan TÜFE, ülkemizde ekonominin temel
göstergelerinden biri olarak kabul edilmektedir. TÜFE verileri Devlet
İstatistik Enstitüsü tarafından hesaplanmaktadır. TÜFE, kullanılan tüm
mal ve hizmetleri kapsarken; ekonominin bir başka önemli unsuru olan
TEFE “Toptan Eşya Fiyat Endeksi”, sadece insanların kullandıkları tüm
malların ham maddelerini kapsar ve hizmet giderlerini içermez.
Türkiye’de yıllık enflasyon oranının hesaplanmasında bu iki göstergeden
yararlanılır.
“Varak” sözünün anlamı nedir?
“Varak” sözü “1.
Yaprak. 2. Yazılı kâğıt. 3. Altın, gümüş veya başka madenler dövülerek
oluşturulan ince yaprak.” anlamlarını taşımaktadır.
“Vecd” sözü Güncel Türkçe Sözlük’te bulunmamaktadır. Alınmasını rica ediyorum.
“Sevgi
veya heyecandan doğan coşkunluk, kendinden geçme, esrime.” anlamındaki
Arapça “vecd” sözü Türkçede “vecit” biçiminde kullanılmaktadır. Söz, bu
biçimiyle Güncel Türkçe Sözlük’te bulunmaktadır. Türkçede yalın biçimi
iki heceli olan “vecit” gibi doğu dillerinden özellikle Arapçadan
geçmiş bazı alıntı kelimeler, ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında
ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Sonunda bulunan ötümsüz ünsüz de
ötümlüleşir. Buna göre “vecit” sözü ünlü ile başlayan bir ek aldığında
“vecdi” biçiminde yazılır ve söylenir.
“Vechi” sözü Güncel Türkçe Sözlük’te yok. Neden?
“1.
Yüz, çehre. 2. Yol, tarz.” anlamlarındaki Arapça “vech” sözü Türkçede
“vecih” biçiminde kullanılmaktadır. Güncel Türkçe Sözlük’te bu söz
bulunmaktadır. Türkçede yalın biçimi iki heceli olan “vecih” gibi doğu
dillerinden özellikle Arapçadan geçmiş bazı alıntı kelimeler, ünlü ile
başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Buna göre
“vecih” sözü ünlü ile başlayan bir ek aldığında “veçhi, veçhile”
biçiminde yazılır ve söylenir.
“Zürefanın düşkünü beyaz giyer kış günü” mü doğru yoksa “zürafanın düşkünü beyaz giyer kış günü” mü doğru?
Zürefa
sözü, “zarifler” anlamında “zarif” sözünün çokluk biçimidir. Daha önce
iyi bir durumda olan kişinin bu konumunu kaybettiğinde uygun olmayan,
yersiz davranışlarda bulunması hâlinde söylenen sözün doğru biçimi,
“zürefanın düşkünü beyaz giyer kış günü biçimindedir
Adlarla İlgili Sorular
Özel adlar Güncel Türkçe Sözlük'te neden yer almamaktadır?
Sözlükte
özel adların bulunması uluslararası sözlük bilimi kurallarına
uymamaktadır. Bu nedenle Güncel Türkçe Sözlük’te özel adlara yer
verilmemiştir.
“Abdullah” adının anlamı nedir?
Abdullah sözü, Arapça “Tanrı’nın kulu” anlamındadır.
“Arda” adının anlamı nedir?
"Arda”
sözü, “1. Hükümdar ya da kumandan asası. 2. İşaret olarak yere dikilen
çubuk. 3. Meriç ırmağının Edirne yöresindeki önemli kollarından biri.
4. Uygur yazılarında geçen çok eski bir Türk adı. 5. Sonra gelen.”
anlamlarındadır.
“Arin” adının anlamı nedir?
“Arin” sözü, “Asya’da Yenisey bölgesinde kullanılan bir dil adı”dır.
“Artun” adının anlamı nedir?
“Artun” sözü, Türkçe “Gururlu, kendine güveni olan, vakur” anlamlarındadır. Ayrıca Uygur Türkçesinde “kimyon” anlamı da vardır.
“Asel” adının anlamı nedir?
"Asel” sözü Arapça “1. Bal. 2. Cennetteki dört sudan biri.”anlamındadır.
“Aylin” adının anlamı nedir?
“Aylin” sözü “Ayın ve kimi yıldızların dolayındaki ışık çevresi, hale” anlamındadır.
“Baran” adının anlamı nedir?
“Baran”
kelimesi Türkçe “1. Yüksek, ulu. 2. Üzüm, meyve, ağaçlar ve bitkilerin
dirisi. 3. İri koç. 4.Güç, kuvvet.” anlamındadır. Ayrıca Farsça
“bârân””yağmur” anlamındadır.
“Baver” adının anlamı nedir?
“Baver” sözü Farsça “1. Tasdik, inanma. 2. Sağlam; pek doğru” anlamlarındadır.
“Baykal” adının anlamı nedir?
“Baykal” sözü“1.Yabanî at. 2. Orta Asya’da bir göl. 3. Deniz.” anlamlarına gelmektedir.
“Berfin” adının anlamı nedir?
"Berfin sözü, Farsça "kardan, karla ilgili" anlamındadır. Son dönem Türkçede kullanılan adlardandır.
“Berkin” adının anlamı nedir?
“Berkin” kelimesi, “sağlam, güçlü, kuvvetli” anlamlarındadır.
“Berşan” adının anlamı nedir?
“Berşan” sözü, Farsça “1. Ümmet. 2. Bir peygamberin din ve kitabını kabul ve tasdik eden halk.” anlamlarındadır.
“Betül” adının anlamı nedir?
“Betül”
sözü, Arapça “1.Namuslu, temiz (kadın). 2. Tanrı’nın emri. 3. Hazreti
Meryem’in ve Hazreti Fatma’nın lâkapları. 4. Ana ağaçtan ayrılıp, ayrı
kök salan fidan.” anlamlarındadır.
“Beyza” adının anlamı nedir?
“Beyza” sözü, Arapça “en beyaz, çok ak” anlamlarındadır.
“Büşra” adının anlamı nedir?
“Büşra” sözü, Arapça “müjde, sevinçli haber” anlamındadır.
“Cengiz” adının anlamı nedir?
“Cengiz”
sözü Türkçe “1. Güçlü, yılmaz, gözü pek (kimse). 2. Tarihte Büyük Moğol
İmparatorluğu’nun kurucusunun adı.” anlamlarındadır.
“Ceren“ adının anlamı nedir?
“Ceren” sözü, Türkçe “ceylan” anlamındadır.
“Dilân” adının anlamı nedir?
“Dilân” sözü, Farsça “gönüller, yürekler” anlamındadır.
“Doğukan” adının anlamı nedir?
"Doğukan”
sözü “doğu” ve “kan”dan oluşmuştur. “Doğu” sözü “1. Güneşin doğduğu ana
yön, gün doğusu, şark, maşrık. 2. Bulunulan yere göre güneşin doğduğu
yönde kalan bölge. 3. Bu yönle ilgili, bu yönde olan, şarkî.”
anlamlarındadır. “Kan” sözü de Türkçede mecazen “soy” anlamındadır.
“Ecem” adının anlamı nedir?
“Ece”
sözü “1. Kraliçe. 2. Güzel kadın. 3. Büyük kardeş. 4. Ana” anlamlarında
olduğuna göre “Ecem” adı da “kraliçem” anlamındadır.
“Efgan” adının anlamı nedir?
“Efgan” sözü Farsça “ıstırap ile haykırma, bağırıp çağırma; inleme, bağrışma” anlamındadır.
“Emine” adının anlamı nedir?
“Emine” sözü “1. İnanılır, güvenilir. 2. Sakıncasız, tehlikesiz. 3. Korkusuz, kuşkusu olmayan.” anlamlarındadır.
“Eray” adının anlamı nedir?
“Eray”
sözü Türkçe “er” ve “ay”dan oluşmuş birleşik bir sözcüktür. “1. Ay gibi
temiz ve parlak erkek. 2. Erken ay, ilk ay, ayın ilk gününde doğan”
anlamındadır.
“Erman” adının anlamı nedir?
“Erman” sözü, Farsça “1. Arzu, istek. 2. Yerinme, pişman olma”anlamlarındadır.
“Eşref” adının anlamı nedir?
“Eşref” sözü Arapça “çok onurlu, çok şerefli” anlamındadır.
“Feraye” adının anlamı nedir?
“Feraye” sözünün doğru biçimi “Feray”dır. Bu söz de “ay ışığı, ayın parlaklığı” anlamlarındadır.
“Ferhan” adının anlamı nedir?
Ferhan sözü, Arapça “1. Sevinçli, neşeli. 2. Memnun.” anlamlarındadır.
“Fisun” adı neden Kişi Adları Sözlüğü’nde yer almamaktadır?
"Fisun”, “Füsun” sözünün yanlış bir yazılışıdır. “Füsun” da Farsça “büyü, sihir” anlamındadır.
“İlayda” adının anlamı nedir?
“İlayda” sözü, Türkçe “su perisi” anlamındadır.
“İlber” adının anlamı nedir?
Uygur
ve Karluklarda hükümdara bağlı yüksek devlet memuru, idareci anlamında
“ilteber” veya “elteber” unvanları kullanılmıştır. Diğer yandan
Türkçede “ilver” anlamında “ilber” sözü kullanılmaktadır.
“Jiyan” adının anlamı nedir?
“Jiyan” kelimesi, Farsça “kızgın, hışımlı, kükremiş” anlamındadır.
“Melisa “ adının anlamı nedir?
“Melisa” sözü, Yunanca kökenlidir ve “oğul otu”anlamındadır.
“Melsa” adının anlamı nedir?
“Melsa” sözü, Arapça “1. Düz, pürüzsüz yer. 2. Şarap” anlamındadır.
“Meryem” adının anlamı nedir?
"Meryem” sözü, 1. Arapça Hz. İsa’nın annesinin adı. 2. İbranca isyan, ayaklanma. 3. Dindar kadın.” anlamlarındadır.
“Mihriban” adının anlamı nedir?
“Mihriban” sözü, Farsça “şefkatli, güler yüzlü, yumuşak huylu, dost” anlamlarındadır.
“Miran” adının anlamı nedir?
"Miran” sözü, Farsça “beyler”anlamındadır.
“Mürvet “ adı neden Kişi Adları Sözlüğü’nde yer almamaktadır?
"Mürvet”
sözünün doğru biçimi “mürüvvet”tir. “Mürüvvet” Arapça “1. Bir ailede
çocukların doğumu, sünneti, evliliği, iyi bir göreve geçmeleri gibi
olaylardan duyulan mutluluk, sevinç. 2. esk. Yiğitlik, mertlik. 3.
İyilikseverlik, cömertlik.” anlamlarındadır.
“Neva” adının anlamı nedir?
“Neva” sözcüğü, Farsça “1. Ses, ahenk, nağme. 2. Refah, mutluluk. 3. Kuvvet, zenginlik, servet.” anlamlarındadır.
“Orçun” adının anlamı nedir?
“Orçun” sözü “ardıllar, halefler” anlamındadır.
“Özgen” adının anlamı nedir?
“Özgen” sözü Türkçe “özü geniş, rahat, sakin kimse” anlamındadır.
“Rabia” adının anlamı nedir?
“Rabia”
sözü Arapça “1. Dördüncü. 2. Saatteki salisenin altmışta biri. 3.
Tanzimat’tan sonra memurlukta bir rütbe.” anlamlarındadır.
“Selin” adının anlamı nedir?
“Selin” sözü, Türkçe “1.Gür akan su. 2. Orta Asya’da yetişen, bodur, sürekli yeşil kalan bir bitki”nin adıdır.
“Sude” adının anlamı nedir?
“Sude” sözü, Farsça “1. Sürmüş, sürülmüş. 2. Ezilmiş, dövülmüş.” anlamlarındadır.
“Şilân” adının anlamı nedir?
“Şilan” kelimesi Moğolca “padişah sofrası, şölen”, Farsçada ise “unnab (hünnap) adlı meyve”nin adı
“Tuna” adının anlamı nedir?
“Tuna”
sözü “1. Çok bol. 2. Yavru. 3. Kara ormanlardan doğan, Karadenize
dökülen Avrupa’nın Volga’dan sonra en uzun ırmağı. 4. Görkemli
gösterişli.” anlamlarındadır.
Dil Bilgisi ile İlgili Sorular
Da, de bağlacı ayrı mı bitişik mi yazılır?
Da, de bağlacı ayrı yazılır; ancak, kendisinden önceki kelimenin son
ünlüsüne bağlı olarak büyük ünlü uyumuna uyar ve da, de biçimini alır:
Kızı da geldi gelini de. Orhan da biliyor. Oğluna da bildirdi. Sen de
mi kardeşim? Güç de olsa. Konuşur da konuşur.
UYARI : Ayrı yazılan da, de hiçbir zaman ta, te şeklinde yazılmaz.
UYARI : Ya sözüyle birlikte kullanılan da mutlaka ayrı yazılır (ya da).
UYARI : Da, de bağlacını kendisinden önceki kelimeden kesme ile
ayırmak yanlıştır. Bu bağlacı tamamen ayrı yazmak gerekir: Ayşe de
geldi (Ayşe'de geldi değil).
UYARI : Bulunma hâli eki olan
-da, -de, -ta, -te'nin da, de bağlacı ile hiçbir ilgisi yoktur;
bulunma hâli eki getirildiği kelimeye bitişik yazılır: devede kulak,
evde kalmak, yolda kalmak, ayakta durmak, çantada keklik. Yurtta sulh,
cihanda sulh. Dilde, fikirde, işte birlik.
Özne-yüklem uyumu nedir?
Cümlede özne ile yüklem arasında her zaman teklik-çokluk
bakımından uygunluk aranmaz. Cansız varlıklarda özne çokluk
biçimindeyken yüklem teklik biçiminde olur. Her kuralda olduğu gibi bu
kuralın da istisnaları vardır. “Bunlar masa mı?” doğru kullanımdır.
Ancak, canlı varlıklarda durum biraz farklıdır. Canlı varlıklarda özne
çokluk biçimindeyken yüklem teklik de olabilir, çokluk da olabilir.
“Ayşe bize geldi.”, “Ayşeler bize geldi.” veya “ Ayşeler bize
geldiler.” örneklerinde olduğu gibi. Yüklemin çokluk olması durumunda,
anlatım biraz daha saygı ve nezaket ifadesi taşır. “Hocam, beni
hatırladılar mı?” cümlesinde olduğu gibi. Bununla birlikte yüklemin
çokluk ifadesi taşıması, bazen de küçümseme ya da alay anlamı taşır.
“Dostumuz bizi hatırlamamışlar.”, “Nihayet, lütfen teşrif ediyorsunuz.”
gibi.
Birleşik kelimeler nasıl hecelenir?
Birleşik kelimeler iki türlü yazılır: Ayrı ve bitişik.
Türkçede birleşik kelimelerin ayrı ve bitişik yazılması kurallara
bağlanmıştır. Bu kurallardan bazıları şunlardır: a) Ses düşmesine
uğrayan birleşik kelimeler bitişik yazılır: kaynata (kayın+ata),
pazartesi (Pazar+ertesi), sütlaç (sütlü+aş) . b) Kelimelerden biri ya
da ikisi benzetme yoluyla anlam değişmesine uğrarsa bu tür birleşik
kelimeler ayrı yazılır: hanımeli (bitki), aslanağzı (bitki), kuşburnu
(bitki). c) etmek, edilme, olma, eylemek, kılmak, kılınmak yardımcı
fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde isim herhangi bir ses düşmesine
veya türemesine uğramazsa bu tür birleşik kelimeler ayrı yazılır: alt
etmek, arz etmek, el etmek, sağ olmak gibi.
Bitişik
yazılan birleşik kelimeler tek kelime gibi hecelenirler. “başöğretmen”
ba-şöğ-ret-men biçiminde; “ilköğretim” il-köğ-re-tim; “hanımeli”
kelimesi de ha-nı-me-li biçiminde hecelenir.
Belirli ve belirsiz ad
tamlaması, takısız ad tamlaması ve sıfat tamlaması nedir?
Ad tamlaması, bir ad unsurunun, iyelik sistemi içinde başka
bir adla kurduğu birleşiktir. Tamlamanın ikinci unsuru daima iyelik eki
taşır. Çoban çeşmesi, erik ağacı vb. a)Birinci unsuru ilgi durumu eki
taşıyan tamlamalar; “belirli ad tamlaması”dır. Çiçeğin kokusu, kuşun
sesi, örneklerinde birinci ad belirli bir nesneyi karşılamaktadır.
b)Birinci unsurunda ilgi eki bulunmayan ad tamlaması, “belirsiz ad
tamlaması”dır. ishak kuşu, hayal iklimleri vb.
Anlam
yönünden birbirini bütünleyen adların kurduğu, tamlayan ve tamlananın
ek almaksızın oluşturduğu tamlamalar takısız ad tamlamasıdır. Kimi dil
bilgisi kitaplarında bu tamlamaya sıfat tamlaması da denmiştir.
Genellikle ad tamlaması oldukları görüşü üstündür. Kiraz dudak, gül
hatır, elma yanak, karga burun takısız ad tamlaması örnekleridir.
Sıfat tamlaması ise bir ad unsurunun, bir sıfat unsuruyla
nitelendiği veya belirtildiği kelime grubudur. Sıfat tamlamasında ana
unsur isimdir, sonda bulunur. Sıfat yardımcı unsurdur; ismin önünde
bulunur ve adı tamamlar. Kurşun (sıfat), kalem (ad) bir sıfat
tamlamasıdır .
"Eski Devlet Bakanı" mı yoksa
"Devlet Eski Bakanı" mı doğru bir kullanımdır? Benzer bir örnek olan
"Yüksek İnşaat Mühendisi " ve "İnşaat Yüksek Mühendisi" tamlamalarından
hangisi doğrudur?
Belirtisiz isim tamlamasında tamlayan ile
tamlanan arasına herhangi bir sıfat girmez. Örneğin kapı kolu
belirtisiz isim tamlamasıdır. Buna eski sıfatını getirirsek şöyle bir
tamlama meydana gelir: eski kapı kolu. Eski sıfatını tamlayan ile
tamlanan arasına getirip kapı eski kolu şeklinde bir tamlama yapamayız.
Ancak bu tamlama kapının kolu şeklinde belirtili isim tamlaması olsaydı
kapının eski kolu diyebilirdik. Yani belirtili isim tamlamalarında
tamlayan ile tamlanan arasına sıfat girebilir, ancak belirtisiz isim
tamlamalarında araya sıfat girmez. Sormuş olduğunuz devlet bakanı
ibaresi de belirtisiz isim tamlamasıdır ve araya herhangi bir sıfat
girmez, sıfat başa getirilir. Dolayısıyla bu tamlamanın doğru şekli de
eski devlet bakanı'dır. Unutmamak gerekir ki burada eski sözü devlet'i
değil, devlet bakanı ibaresini nitelemektedir.
Ayrıca
belirtisiz isim tamlaması şeklinde olan inşaat mühendisi ibaresi için
de aynı kural geçerlidir. Araya herhangi bir sıfat girmez, sıfat başa
getirilir. Dolayısıyla bu tamlamanın doğrusu yüksek sıfatının başta
olduğu yüksek inşaat mühendisi şeklidir.
"Personel Dairesi Başkanlığı" mı yoksa "Personel Daire Başkanlığı" mı gramer kurallarına göre doğrudur?
Bu
tamlamalardan "Personel Daire Başkanlığı" şekli doğrudur. Dilimizde
"daire başkanlığı" şeklinde kalıplaşmış bir ibare vardır. Belirtisiz
isim tamlaması şeklindeki "daire başkanlığı" ibaresi, diğer bir
belirtisiz isim tamlamasında tamlanan olarak kullanılmıştır.
"ellemek" fiili, belirtme yönelme durumu ile mi yoksa belirtme durumu ile mi kullanılır?
Ellemek fiili, belirtme durumu eki alan nesne ile kullanılır. Yani doğru olan şekil "Beni elleme."dir.
"-sal/-sel" eki Türkçe midir?
-sal/-sel,
Arapça nispet eki -î'nin yerine Dil Devrimi sırasında kullanılmaya
başlanan bir ektir. Örneğin ilmî yerine bilimsel, şahsî yerine kişisel.
Dil bilimcilerin bu ek hakkında değişik görüşleri vardır. Yaygın olan
görüş ise -sal/-sel ekinin Fransızca national sözü göz önünde tutularak
yapılan ulusal'ın sonundaki -sal'dan türetilmiş olmasıdır. Daha açık
bir ifadeyle -sal/-sel Fransızca -al/-el ekine benzetilerek oluşmuş bir
ektir. -al/-el ekinden -sal/-sel biçimine geçiş ulusal örneğinden
hareketle olmuştur.
"Gramer" ile "dil bilgisi" terimleri aynı kavramı mı ifade eder?
Dil bilgisi ve gramer terimleri birbiriyle tam olarak örtüşmemektedir. Gramer anlam olarak daha kapsamlıdır.
Prof.
Dr. Zeynep Korkmaz tarafından hazırlanan ve Kurumumuzca 1992 yılında
yayımlanan Gramer Terimleri Sözlüğü'nde, adı geçen terimler şöyle
tanımlanmıştır.
dil bilgisi: Çeşitli düzeydeki okullarda,
Türkçenin ses, şekil ve cümle yapısı ile cümlenin ögeleri arasındaki
anlam ilişkilerini öğreten bilgi dalı; bu bilgileri veren dersin ve
kitapların adı.
gramer: Bir dili ses, şekil ve cümle yapıları
ile dilin çeşitli ögeleri arasındaki anlam ilişkileri açısından
inceleyerek bunlarla ilgili kuralları ve işleyiş özelliklerini ortaya
koyan bilim.
Bu tanımlardan da anlaşılacağı üzere dil bilgisi ve gramer sözleri terim olarak biraz farklı anlamlar yüklenmiştir.
Özne ile yüklem arasında teklik-çokluk bakımından nasıl bir uyum kuralı söz konusudur?
Özne
ile yüklem arasında teklik - çokluk bakımından uygunluk olması gerekir.
Bunun belli kuralları vardır. Özne teklik olursa yüklem de teklik olur.
Ancak bu durumun bir istisnası vardır. Söze saygı, resmiyet katmak
amacıyla teklik özne, çokluk fiille kullanılabilir. "Sayın
Cumhurbaşkanımız geldiler." örneğinde olduğu gibi. Özne çokluk olunca
yüklem teklik de olabilir çokluk da. Ancak bu durumda daha çok yüklemin
teklik şekli kullanılmaktadır: "Çocuklar okula gitmiş." Cansız
varlıklar, bitki ve hayvan adları özne olduğu zaman, özne çokluk da
olsa yüklem teklik olarak kullanılır. Ancak bitki, hayvan ve cansız
varlıklardan meydana gelen öznelerin çokluk biçimi kullanılırken, bu
varlıklar o cümlede şahıslaştırılmak isteniyorsa yüklem çokluk da
olabilir. "İlkbaharın tatlı rüzgârıyla sarhoş olan martılar, çılgın
naralarla havayı çınlatıyorlardı." cümlesinde çınlatıyordu şeklini de,
çınlatıyorlardı şeklini de kullanmak mümkündür.
"Taşucu,
Kırklareli, Adapazarı" gibi belirtisiz isim tamlaması yapısındaki yer
adlarıyla tek kelimeden oluşan yer adları, durum eklerini aynı şekilde
mi alır? Bunun kuralı nedir?
Ünlüyle biten bir kelimeye
belirtme veya yönelme durumu eki getirilirken araya kaynaştırma harfi y
girer. Kediyi, örtüye, masayı vb. isim tamlamalarına durum ekleri
getirilirken de tamlamanın sonundaki iyelik ekinden dolayı araya zamir
n'si girer. Masa örtüsünü, kalem kutusuna, kitap dolabında vb. yer
adlarına ek getirirken de bu duruma dikkat ederiz. Yani yer adı tek
kelimeden oluşuyor ve ünlü harfle bitiyorsa yer adıyla belirtme veya
yönelme durumu eki arasına kaynaştırma harfi y girer. Ankara'yı,
Ankara'ya örneklerinde olduğu gibi. Yer adı bir isim tamlamasından
oluşuyorsa tamlama ile durum ekleri arasına zamir n'si girer.
Taşucu'nu, Kırklareli'ne, Adapazarı'nda örneklerinde olduğu gibi.
İyelik ekinin iyice kalıplaştığı birkaç örnekte ise kelime ile durum
eki arasına zamir n'si yerine kaynaştırma harfi y'nin girdiğini
görüyoruz: Rumeli'yi, Tunceli'ye.
-lar/-ler çokluk eki mi önce gelir, -dır bildirme eki mi?
Çokluk
eki -lar/-ler fiil çekimlerinde genellikle sonda yer alır. -dır
bildirme ekinin bulunduğu çekimlerde ise genellikle -dır en sonda yer
alır. Ancak -makta/-mekte ekinin kullanıldığı fiil çekiminde bildirme
eki, çokluk ekinin önüne geçer. Dolayısıyla adlandırılmaktadırlar
şeklindeki örnek doğrudur. Ayrıca gereklilik kipinin çekiminde normal
şekil bilmelilerdir olmakla birlikte bu az kullanılmakta, genellikle
bilmelidirler şekli tercih edilmektedir.
"Oluyormuştu" fiil çekimi Türk dili kuralları açısından doğru mudur?
Oluyormuştu
şeklindeki fiil çekimi standart Türkiye Türkçesinde yoktur. Ancak bu
şekil bazı Anadolu ağızlarında kullanılmaktadır. Standart Türkiye
Türkçesinde olmayan, sadece bazı ağızlarda kullanılan bu şekli yazı
dilinde kullanmak doğru değildir.
|
~~~~~~~~~~~~~~~~~~
